EINDE
Sierksma
Zeg maar ‘het einde der tijden’. Nee – dat klinkt te religieus. Nog geen week geleden schreef ik in een afscheidsbrief aan iemand, wier antwoord maar uitbleef, het volgende: “Er bestaat een godentijd, en er is een mensentijd. De goden hebben alle tijd. Wij mensen daarentegen hebben maar een leven te gaan, we kennen daarmee termijnen, verwachtingen en onduidelijkheden, we hebben verlangens, wachten af - maar niet eindeloos.”
Goed dan - niet ‘het einde der tijden’. Maar tenminste het begin van een nieuwe tijd. Tijdens mijn busreis naar Haarlem, na een avond schaken in Café Eijlders, staart mijn door de pinotschaakbenzine wat lodderig geworden, ook nog eens door Neil Young in de oortelefoontjes bevangen oog door een bemist raam naar buiten.
Opeens staat het op scherp en leest op een vijf-bij-drie meter groot verlicht reclamepaneel:
LOYALITEIT LOONT
Tot voor nog zeer kort sloten die twee woorden elkaar uit, nu opeens worden ze kortgesloten… Loyaal was je desondanks – ook wanneer je er geen steek mee opschoot, ook wanneer het pijn deed, ook wanneer je verlies leed. Loyaliteit had juist te maken met een, wellicht met het menselijk tekort. Want toch bleef je bij iemand, toch ging je ergens heen.
In de sociologische theorie staan loyaliteit en contract haaks op elkaar, net als bezit en eigendom. Je bent juridisch eigenaar van iets en hebt er dus zeggenschap over, bijvoorbeeld over een werktuig. Maar een dikke kans dat de eigenaar niet weet hoe hij er mee moet werken. De werker weet dat wel - die heeft zich geoefend in het hanteren van zo’n instrument en is daardoor van zo’n werktuig de bezitter. Zoals een begaafd ruiter een paard beheerst, ook al is het eigendom van een rijke stalhouder.
En zo bracht het burgerlijk contract ergens in de 18e eeuw waarachtig wantrouwen in de wereld – of misschien was de contractsamenleving wel de resultante van dergelijk wantrouwen. Alleen wanneer je, inclusief handtekeningen, iets op papier vastlegt - bijvoorbeeld dat de ander jou voor zo en zoveel euro, per die datum, dit en dit levert - ben je verzekerd. Hetzij van die levering, hetzij van een door de rechter toegewezen claim wanneer de ander in gebreke blijft.
Loyaal aan elkaar zijn mensen veeleer vanzelfsprekend, dat wil zeggen zonder die band vast te leggen. In vroegere samenlevingen gold dit eigenlijk dwars door de hele samenleving heen. In de onze, die zo door contracten wordt beheerst, trok loyaliteit zich stilaan terug in het gezin en in vriendschappen.
Nu opeens schreeuwt zo’n lichtreclame je toe dat ‘loyaliteit loont’. Zo gaat de glorie van de wereld ten onder.
2.12/2008